تبلیغات
کردستان بلاگ - تاریخچه شهر ارومیه
کردستان بلاگ
تاریخی ، فرهنگی

شاری ورمێ ناسنامه‌ی كوردستان

دامه‌زرانی‌ ده‌وڵه‌تی‌ سه‌فه‌وی‌ له‌ ئێران و گۆڕینی‌ دیموگرافی‌ ڕۆژهه‌ڵاتی‌ كوردستان

 شێخ سه‌فه‌یدین ئه‌سحه‌ق (650-735 ک.) له‌ ئه‌ردبیله‌وه‌ كه‌وته‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ ته‌ریقه‌تی‌ سوفی‌، كه‌ مریده‌كانی‌ به‌ ناوی‌ سه‌فه‌وییه‌وه‌ ناسرابوون. پاش مردنی‌ شێخ، نه‌وه‌ی‌ ئه‌و، ئیسماییل، توانی‌ پاش ماوه‌یه‌ك به‌ یارمه‌تی‌ وه‌رگرتن له‌ مه‌زهه‌به‌وه‌ وه‌ك زلهێزی‌ وڵاتی‌ ئێران خۆی‌ ده‌ربخات. شا ئیسماییل سه‌فه‌وی‌ به‌ هه‌ست و فیكری‌ مه‌زهه‌بی‌ توانی‌ ته‌واوی‌ كه‌ند ‌و كۆسپه‌كانی‌ سه‌ر ڕێگای‌ به‌ یارمه‌تی‌ وه‌رگرتن له‌ عێلاتی‌ تورك لاببات و خۆی‌ ببێت به‌ شای‌ ئێران و ده‌وڵه‌تی‌ تورك دابمه‌زرێنیت. تا سه‌رده‌می‌ سه‌فه‌وییه‌كان له‌ داوێن چیاكانی‌ قه‌فقاز به‌ره‌و خوار بۆسه‌ر ڕو‌وباری‌ ئه‌ره‌س ئاراس) و له‌وێشه‌وه‌ به‌ناو مه‌ڵبه‌نده‌كانی‌ ماكۆ، خۆی‌، سه‌لماس و ورمێ‌ تا سه‌ر ده‌ریاچه‌ی‌ ورمێ و به‌ره‌وخوارتر شوێنی‌ ژیانی‌ عێلاتی‌ كورد بوو.



ڕووداوه‌كانی‌ سه‌رده‌می‌ فه‌تحی‌ ئیسلام و خه‌لافه‌تی‌ عه‌بباسی و كۆچه‌ری‌ عێله‌كانی‌ توركی‌ غوز‌ و هێرشه‌كانی‌ مه‌غول نه‌یتوانیبوو به جۆرێكی‌ بنه‌ڕه‌تی‌ هه‌لومه‌رجی‌ دیموگرافی‌ ئه‌و شوێنانه‌ی‌ كوردستان بگۆڕێ‌. ئه‌گه‌رچی‌ هه‌ندێ‌ له‌ پاشماوه‌ی‌ عێل و هۆزه‌كانی‌ تورك، توركمه‌ن، مه‌غول و ئازه‌ری‌ له‌و ناوچه‌یه‌دا جێگر بوون به‌ڵام هه‌میشه‌ زۆرایی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ دانیشتوانی‌ ناوچه‌كه و ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی‌ كورد بوون. ته‌نانه‌ت له سه‌رده‌می‌ په‌یدابوونی‌ سه‌فه‌وییه‌كاندا ئه‌ماره‌ته‌ به‌هێزه‌كانی‌ چه‌مشگه‌زه‌ك، دونبولی‌، مه‌حموودی‌، جه‌لالی‌، برادۆست، هه‌كاری‌، موكری...، له‌ ناوچه‌كانی‌ سه‌رووی‌ ڕۆژئاوا و خوارووی‌ گۆلی‌ ورمێدا هه‌بوون، به جۆرێك كه‌ له‌ 100%ی‌ دانیشتوانی‌ ناوچه‌كه‌ 85%ی‌ كورد بوون.

شا ئیسماییلی‌ سه‌فه‌وی‌ (930-707)، دامه‌زرێنه‌ری‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئێران، له‌ سیاسیه‌تی‌ دینیدا ته‌عه‌سوبێكی‌ بێ‌ ئه‌ندازه‌ی بۆ مه‌زهه‌بی‌ شیعه‌ دژی‌ سوونه‌ هه‌بوو. له‌ سیاسه‌تی‌ نه‌ته‌وه‌ییدا ته‌عه‌سوبه‌كی‌ زۆر بۆ تورك و حوت ئیله‌ قزه‌لباشه‌كان هه‌بوو. سیاسه‌تی‌ شا ئیسماییل له‌سه‌ر كورد له‌سه‌ر سێ‌ كوچكه‌ دامه‌زرابوو كه‌ بریتین له‌:
1. نه‌هێشتنی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ سه‌رداره‌ كورده‌كان و دانانی‌ سه‌رانی‌ قزلباش به‌ خۆیان و هوزه‌كانیان له‌ جێگای‌ كورددا.
2. ناچاركردنی‌ خه‌ڵكی‌ ناوچه‌ داگیركراوه‌كانی‌ كوردستان بۆ ده‌ستهه‌ڵگرتن له‌ مه‌زهه‌بی‌ سووننه‌ و چوونه‌ سه‌ر مه‌زهه‌بی‌ جه‌عفه‌ری‌.
3. به‌كارهێنانی‌ توندوتیژی‌ دژی‌ كورد و داگیركردنی‌ ناوچه‌كانی‌ كوردستان.

له‌ زستانی‌ ساڵی‌ 912دا شا ئیسماییل به‌ له‌شكرێكی‌ زۆره‌وه‌ چوو بۆ ناوچه‌ی‌ خۆی‌ و له‌وێ‌ بارگه‌ی‌ خست. هێرشی‌ كرده‌ سه‌ر ناوچه‌كانی‌ كوردستان و به‌كۆمه‌ڵ كوردیان ده‌كوشت. شا ئیسماییل بۆ به‌هێزكردنی‌ سنووری‌ خوراسان له‌ به‌رامبه‌ر هێرشی‌ ئوزبه‌كدا عێلی‌ كوردی‌ قه‌رامانلو له‌ كوردستانه‌وه‌ بۆ خوراسان گوێزرایه‌وه و دوای‌ ئه‌ویش شا ته‌هماسبی‌ كوڕی‌ به‌شێكی‌ گه‌وره‌ی‌ عێله‌كانی‌ كوردی‌ زه‌نگه‌نه‌، جنكی‌، زیگ، كه‌لهوڕ، چه‌مشگه‌زك، ده‌نبه‌لی‌، جه‌لالی‌ و... له‌ كوردستانه‌وه‌ كۆچ دان بۆ خوراسان كه‌ ئێستا لاشاری‌ قوچان كه‌ هه‌مووی‌ كورده له‌ ئه‌وه‌ڵدا "كۆچان" یانی‌ كه‌سانێك كه‌ كۆچیان كردووه‌ ناو ئه‌برد.

ئه‌میرخانی‌ برادۆست كه‌ به‌ ئه‌میرخانی‌ یه‌كده‌ست و خانی‌ له‌پ زێرین ناو ئه‌برێ‌، خۆی‌ كرده گه‌وره‌ترین ده‌سه‌ڵاتداری‌ ناوچه‌كانی‌ خۆرئاوای‌ گۆلی‌ ورمێ‌ كه‌ له‌لایه‌ن شا عه‌بباسه‌وه‌ به‌ حاكمی‌ ورمێ‌ دانرابوو. ئه‌میرخان قه‌ڵای‌ دمدمی‌ له‌ نزیك ورمێ‌ ئاوه‌دان كرده‌وه‌ تا هات خۆی‌ ئاماده‌ بكات شا عه‌بباس گومانی‌ برد و هێرشی‌ كرده‌ سه‌ر. پاش شه‌ڕێكی‌ سه‌خت قه‌ڵاكه‌ی‌ گرت و هه‌زاران كه‌س كوژران و ته‌بعیدكران. شا عه‌بباس دوای داگیركردنی‌ قه‌ڵای‌ دمدم و نه‌هێشتنی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ئه‌میره‌كانی‌ كورد له‌ ورمێ‌ و سپاردنی‌ ده‌سه‌ڵات له‌ ناوچه‌كه‌دا به كاربه‌ده‌ستانی‌ عه‌جه‌م، ڕاسته‌وخۆ هێرشێكی‌ گه‌وره‌ی‌ كرده‌ سه‌ر موكریان و له‌وێش كوشتارێكی‌ زۆری‌ له‌ كورده‌كانی‌ ئه‌وێ‌ كرد. ئه‌وانه‌ هه‌موو به‌یه‌كه‌وه‌ بوون به‌ سه‌ره‌تایه‌ك بۆ تورك گۆڕینی‌ دیموگرافی‌ شاره‌كانی‌ كوردستان و دژایه‌تی‌ كورد له‌گه‌ڵ توركدا.

كورته‌یه‌ك له‌ مێژووی‌ ئورمیه
له‌ زۆربه‌ی‌ سه‌رچاوه‌ مێژوویی‌یه‌كاندا ناوی‌ شار و گۆلی‌ ئورمیه‌ به‌ شێوه‌ی‌ "ئورمیه‌" هاتووه. ناوی‌ شاری‌ ئورمیه‌ له‌ زمانی‌ سۆریانی‌ "ئور" به‌ واتای‌ شار و میا به‌ واتای‌ ئاوه‌. سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌مه‌ شێوه‌ی‌ ده‌ربڕینی‌ ئێستای‌ ناوی‌ ئورمیه‌ له‌لایه‌ن دانیشتوانی‌ ڕه‌سه‌نی‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌وه‌، سه‌لمێنده‌ری‌ ناوی‌ سه‌ره‌كی‌ ئه‌و، واتا ئورمیه‌یه‌ كه‌ بێ‌ دوودڵی‌ سینگ تا سینگ له‌لایه‌ن خه‌ڵكی‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌وه‌ پارێزراوه‌. سه‌رنجی‌ گه‌لانی‌ پێش له‌ ده‌سپێكی‌ مێژوو به‌رله‌ شوێنه‌كانی‌ تری‌ ئێران بۆلای‌ ڕۆژئاوای‌ گۆلی‌ ئورمیه‌ بووه‌ كه‌ هۆیه‌كه‌یشی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ بوونی‌ گردگه‌لی‌ كۆن و مێژووی‌ی له‌م ناوچه‌دا.

گردی‌ "گوی‌ ته‌په‌" هه‌ڵكه‌وتووه‌ له شه‌ش كیلۆمیتری‌ باشووری‌ ڕۆژهه‌ڵاتی‌ ئورمیه‌ له‌گه‌ڵ كۆنترین گرده‌كانی‌ ئاسیای‌ بچووك و فه‌لاتی‌ ئێراندا ململانێ‌ ده‌كا. جیا له‌وه‌ زۆربه‌ی‌ به‌ڵگه‌كان پیشانده‌ری‌ ئه‌وه‌ن كه‌ زه‌رده‌شت خه‌ڵكی‌ ورمێ‌ بووه. هۆی‌ ئه‌وه‌یش بوونی‌ گردگه‌لی‌ كۆنی‌ زۆره‌ كه‌ له‌ ڕابردوودا هی‌ خه‌ڵكی‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ بوون. هه‌روه‌ها دوكتۆر محه‌ممه‌د ته‌مه‌دۆن له‌ كتێبی‌ مێژووی‌ خۆیدا ده‌نووسێ‌: "له‌م ساڵانه‌ی‌ دواییدا بۆ توێژینه‌وه‌ له‌سه‌ر قه‌بری‌ دایكی‌ زه‌رده‌شت بۆ گوندی‌ ئه‌نبه‌، له‌ ته‌رگه‌وه‌ڕی‌ ئورمیه‌ چووم، به‌ڵام ئاسه‌وارێك له‌م قه‌بره‌ نه‌ده‌بینرا. كاتێك له‌ نووری به‌گ، خانی‌ ئه‌و گونده‌م پرسی‌ كه‌ ئه‌م قه‌بره‌ له‌ كوێیه‌، ئه‌و گوتی‌ كه‌ به‌ بڕیاری‌ حاجی‌ ستوت، ڕاسپارده‌ی‌ ده‌وڵه‌ت، ئه‌وێم ڕووخاندووه و لێی‌ خانوویه‌كم بۆخوم چێكردووه. هه‌روه‌ها ئه‌و گوتی‌ كه‌ ئه‌مه به‌رگرتنه له‌ سه‌فه‌ری‌ خارجییه‌كان بۆ ئه‌م ناوچه‌یه‌یه‌." به‌م پێیه‌ ئورمیه‌ له‌ هه‌ر شوێنێكی‌ دیكه‌ی‌ ئێران به‌ڵگه‌ی‌ زۆرتری‌ بۆ سه‌لماندنی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ زه‌رده‌شت له‌و ناوچه‌یه‌وه‌ ڕساله‌تی‌ خۆی‌ ده‌سپێكردووه‌، هه‌یه‌.

ئورمیه‌ شارێكی‌ له‌مێژینه‌یه‌ كه‌ له ڕابردوویه‌كی‌ دووره‌وه‌ تا ئه‌مڕۆ كه‌وتۆته‌ به‌ر چاوچنۆكی‌ گه‌لانی‌ بێگانه‌. ئه‌م شاره‌ هه‌میشه‌ شوێنی‌ له‌دایكبوون و په‌روه‌رده‌كردنی‌ خه‌ڵكی‌ ئه‌م ناوچه‌یه‌ بووه‌. به‌داخه‌وه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندبوونی‌ نیشتمانی باپیرانمان هه‌میشه‌ ڕێگرێك له‌ به‌رده‌م وه‌ده‌ستهێنانی‌ مافه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كانی‌ ئێمه‌ كورده‌كاندا و هۆكارێك بۆ چاوچنۆكی‌ دوژمنانمان له‌ خاكی‌ وڵاتمان و پارچه‌چارچه‌كردنی‌دا بووه‌. شاری‌ ئورمیه‌ به‌هۆی‌ هه‌بوونی‌ گۆلی‌ ئورمیه‌ و هاوسنووربوون له‌گه‌ڵ سێ‌ وڵاتی‌ توركیا، ئازه‌ربایجان و ئه‌رمه‌نستاندا هه‌موو ساڵێك هه‌زاران گه‌شتیاری‌ بۆ دێت. ئه‌م شاره‌ سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ كه‌ ناوچه‌یه‌كی‌ ستراتیژیكییه‌ بۆ كوردستانییكان و وه‌بیرهێنه‌ره‌وه‌ی‌ ڕێبه‌ری‌ خه‌باتكاری‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد، دوكتۆر عه‌بدولڕه‌حمان قاسملوو، كه‌ ئه‌ویش له‌م ناوچه‌یه‌وه‌ هه‌ڵسا و گیانی‌ خۆی‌ پێشكه‌شی‌ گه‌لی‌ كورد كرد. ناوی‌ شاری‌ ئورمیه‌ له‌ درێژایی‌ مێژوودا به‌ ناوه‌كانی‌ ئاترۆپاتن، چی‌ چست، ئورمیه و ڕه‌زاییه‌ براوه‌.






طبقه بندی: تاریخچه شهرهای کردستان، 
برچسب ها: شهر ارومیه، تاریخ ارومیه، ارومیه یکی از شهرهای کردستان،  
دنبالک ها: شهر سلماس،  
نوشته شده در تاريخ شنبه 29 فروردین 1388 توسط دیاکو
درباره وبلاگ

جستجو

آرشيو مطالب

آخرين مطالب

نويسندگان

موضوعات

پيوند ها

ابر برچسب ها

آمار سايت